سفر به قمر مریخ: کاوشگری که ۲۵ کیلو است و ۱۵ گرم وزن دارد

آژانس فضایی اروپا اعلام کرد مأموریت **کاوش قمرهای مریخ (MMX)** با موشک H3 از مرکز فضایی تانه‌گاشیمای ژاپن پرتاب می‌شود؛ ساعت ۰۴:۴۱ به وقت ژاپن در ۲۰ اکتبر ۲۰۲۶، معادل ۲۱:۴۱ به وقت اروپای مرکزی در ۱۹ اکتبر. این مأموریت به سرپرستی آژانس اکتشافات فضایی ژاپن (JAXA) و با همکاری ناسا، آژانس فضایی فرانسه، مرکز هوافضای آلمان و ESA اجرا می‌شود.

یک مسئلهٔ فیزیک که خودِ خبر حلش کرده

جالب‌ترین عدد این خبر برای کلاس فیزیک این است: مریخ‌نورد مأموریت، به نام **ایدفیکس**، جرمی برابر **۲۵ کیلوگرم** دارد، اما روی سطح فوبوس فقط به اندازهٔ **۱۵ گرم** سنگینی می‌کند.

این تناقض نیست؛ دقیقاً همان تفاوت جرم و وزن است که در فیزیک دهم می‌خوانید. جرم مقدار مادهٔ جسم است و هر جا بروید ثابت می‌ماند. اما وزن نیروی گرانشی وارد بر جسم است و از رابطهٔ «وزن = جرم × شتاب گرانشی» به دست می‌آید. فوبوس آن‌قدر کم‌جرم است که شتاب گرانشی سطحش حدود یک‌هزارم زمین می‌شود، پس همان ۲۵ کیلوگرم جرم، وزنی در حد چند ده گرم پیدا می‌کند.

ESA می‌گوید به همین دلیل فناوری ویژه‌ای برای فرود، مانور و نمونه‌برداری رباتیک در گرانش بسیار کم فوبوس ساخته شده است. در چنین گرانشی، یک حرکت ساده می‌تواند فضاپیما را از سطح جدا کند.

چرا فوبوس مهم است

مریخ دو قمر دارد: **فوبوس** (به معنای ترس) و **دیموس** (وحشت). با وجود ناوگان بزرگی از مأموریت‌هایی که به مریخ فرستاده شده، این دو قمر همچنان مرموز مانده‌اند، چون هیچ فضاپیمایی مدت طولانی نزدیکشان نمانده و دانسته‌های ما فقط از چند گذر کوتاه می‌آید.

حتی داستان پیدایششان روشن نیست. دو فرضیه وجود دارد: یا سیارک‌هایی بوده‌اند که در مدار مریخ به دام افتاده‌اند، یا باقی‌ماندهٔ آواری هستند که پس از برخوردی عظیم با سطح مریخ به مدار پرتاب شده است. به گفتهٔ ESA، برای تشخیص میان این دو، به نمونه نیاز است.

مأموریت چه می‌کند

MMX نخستین فضاپیمایی خواهد بود که به دور فوبوس می‌چرخد، آن هم در مداری به نام **شبه‌قمری**، و نخستین مأموریتی که از سطح قمری غیر از ماه خودمان نمونه برمی‌دارد. مجموعاً **۱۱ ابزار علمی** حمل می‌کند: هفت تا روی فضاپیمای اصلی و چهار تا روی مریخ‌نورد.

زمان‌بندی اعلام‌شده: حدود یک سال تا رسیدن به مریخ، ورود به مدار مریخ در اوت ۲۰۲۷، گردش به دور فوبوس از سپتامبر ۲۰۲۷، رهاسازی ایدفیکس در اوایل ۲۰۲۹، فرود و نمونه‌برداری در ۲۰۳۰، و بازگشت به زمین در ۲۰۳۱ با دست‌کم **۱۰ گرم** از مواد فوبوس.

چه چیزی قرار است بفهمیم

الیوت سفتون-نش، دانشمند پروژهٔ MMX در ESA، می‌گوید داده‌ها و نمونه‌های بازگشتی «پنجره‌ای برای مطالعهٔ تکامل مریخ و منظومهٔ شمسی» است. مریخ هم مثل زمین از زمان شکل‌گیری‌اش در ۴٫۵ میلیارد سال پیش بسیار تغییر کرده و شرایطش زمانی ممکن است برای حیات مناسب بوده باشد.

برای دیدن بقیهٔ مطالب این بخش، دانستنی‌های علمی و نوبل فیزیک ۲۰۲۶ را ببینید.