نوبل شیمی ۲۰۲۶: چرا طبیعت فقط یک دست را انتخاب کرد

فرهنگستان سلطنتی علوم سوئد جایزهٔ نوبل شیمی سال ۲۰۲۶ را به‌طور مشترک به **هانری ب. کاگان** و **کنسو سوآی** اهدا کرد؛ به استناد رسمی «برای کشف اثرهای غیرخطی و خودکاتالیزی در سنتز نامتقارن آلی». این جایزه در ۱۵ مهر ۱۴۰۵ اعلام شد.

معما از کجا شروع شد

بعضی مولکول‌ها، مثل آمینواسیدها، به دو صورت وجود دارند که تصویر آینه‌ای یکدیگرند — درست مثل دست راست و دست چپ که هرچه بچرخانیدشان بر هم منطبق نمی‌شوند. شیمی‌دان‌ها به این خاصیت **کایرالیته** می‌گویند.

نکتهٔ عجیب اینجاست: همهٔ آمینواسیدها به دو شکل آینه‌ای وجود دارند، اما در پروتئین‌های سلول‌های بدن شما **فقط یکی** از آن‌ها یافت می‌شود. شکل دیگر به‌ندرت در طبیعت دیده می‌شود. شیمی حیات به تعبیر شیمی‌دان‌ها *هوموکایرال* است؛ از واژه‌های یونانی «یکسان» و «دست».

چرا این معما بود

وقتی شیمی‌دان‌ها واکنش‌هایی را آزمایش کردند که می‌توانند دو مولکول آینه‌ای بسازند، همیشه نسبت **مساوی** از هر دو به دست می‌آمد. منطقی هم هست: اگر هیچ عامل نامتقارنی در کار نباشد، دلیلی ندارد واکنش یکی را بر دیگری ترجیح دهد.

پس چطور طبیعت به تک‌دستی رسید؟ این پرسشی بود که بیش از یک قرن بی‌پاسخ ماند.

دو گام تعیین‌کننده

**هانری کاگان** گام نخست را در سال ۱۹۸۶ برداشت. او راه تازه‌ای برای دستکاری واکنش‌های شیمیایی کشف کرد که با آن می‌شد مازادی از یکی از دو شکل آینه‌ای به دست آورد، آن هم بیشتر از چیزی که تا آن زمان ممکن تصور می‌شد.

**کنسو سوآی** گام بعدی را برداشت. او در مقاله‌ای کلیدی در سال ۱۹۹۵ طراحی نخستین واکنشی را شرح داد که ظرفیت هوموکایرال شدن داشت، و سرانجام در سال ۲۰۰۳ موفق شد: واکنشی ارائه کرد که در آن **فقط یکی** از دو شکل آینه‌ای ممکن تشکیل می‌شد.

کلید کار، *خودکاتالیزی* است: فراورده‌ای که در واکنش ساخته می‌شود، خودش کاتالیزور تولید بیشترِ همان شکل می‌شود. یعنی یک نامتقارنی کوچک اولیه، خودش را تقویت می‌کند تا یک شکل کاملاً غالب شود.

این کجای شیمی دبیرستان است

مفهوم پایه‌اش را در شیمی دبیرستان دیده‌اید: **ایزومری**، و به‌طور خاص کربن نامتقارن — کربنی که به چهار گروه متفاوت متصل است و همین باعث می‌شود مولکول و تصویر آینه‌ایش بر هم منطبق نشوند. همان مفهوم، اینجا به یکی از قدیمی‌ترین پرسش‌های شیمی دربارهٔ منشأ حیات گره می‌خورد.

هاینر لینکه، رئیس کمیتهٔ نوبل شیمی، گفته کاگان و سوآی راه‌حلی برای معمایی بیش از صدساله ارائه کرده‌اند و واکنش‌هایی که ساخته‌اند «تماشایی»اند.

کاربرد عملی

این فقط یک پرسش نظری نیست. بسیاری از داروها کایرال‌اند و دو شکل آینه‌ای یک دارو می‌توانند اثرهای کاملاً متفاوتی در بدن داشته باشند. کشف‌های کاگان و سوآی برای شیمی‌دانانی که واکنش‌های ساخت دارو را طراحی می‌کنند تعیین‌کننده بوده است.

دو جایزهٔ دیگر امسال: نوبل فیزیک ۲۰۲۶ و نوبل پزشکی ۲۰۲۶.